Ubezpieczenia majątkowe – informacje ogólne

Ubezpieczenia majątkowe stanowią jedną z gałęzi ubezpieczeń gospodarczych. Dotyczą one przede wszystkim mienia, czyli tego co obejmuje własności oraz prawa majątkowe oraz odpowiedzialność cywilną. Tak samo jak ubezpieczenia osobowe, dział ten posiada własne przepisy, o których mowa w artykułach od 821 do 828 Kodeksu cywilnego.

Przedmiotem umowy ubezpieczenia mienia najczęściej jest jakieś dobro materialne. W umowie określone są również prawa i zobowiązania majątkowe. Sumę ubezpieczenia określa się zawsze na podstawie wartości przedmiotu, który chce się ubezpieczyć.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, w skrócie OC, to rodzaj umowy, na mocy której w razie szkód, zakład ubezpieczeniowy zobowiązany jest przejąć na siebie skutki ekonomiczne, które nie korzystnie wpłynęły na osoby trzecie. Oczywiście warunkiem tego jest wcześniejsze zobowiązanie się do tego na podstawie odpowiedzialności deliktowej czy kontraktowej. Ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej dzieli się na dwie grupy. Pierwsza to te obowiązkowe, druga natomiast to ubezpieczenia dobrowolne. Obowiązkowe ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej dotyczą: adwokatów, radców prawnych, notariuszy, rzeczników patentowych, podmiotów wykonujących doradztwo podatkowe, architektów, inżynierów budownictwa, brokerów, rzeczoznawców majątkowych, pośredników w obrocie nieruchomościami, zarządcy nieruchomości, rolników, posiadaczy pojazdów mechanicznych. Z tym ostatnim najczęściej kojarzymy ubezpieczenia OC, z racji tego że jest to oczywiście najszersza grupa z wymienionych powyżej.

Ubezpieczenie osobowe – informacje ogólne

Sam zwrot „ubezpieczenia osobowe” odnosi się do dziedziny zarówno prawnej, jak i ekonomicznej.

Według przepisów znajdujących się w Kodeksie cywilnym, ubezpieczenie osobowe jest jednym z działów ubezpieczeń gospodarczych. W jego skład wchodzi ubezpieczenie na życie, czyli ubezpieczenie na wypadek śmierci lub jeżeli podmiot uzyska wiek, który ustalony został w umowie, a także ubezpieczenie od nieszczęśliwych wypadków i ich następstw (mowa tu o uszkodzeniach ciała, uszczerbków na zdrowiu, nagłej śmierci spowodowanej nieszczęśliwym wypadkiem).

We4dług artykułu 829 Kodeksu cywilnego, lista wyżej wymienionych możliwych ewentualności, stanowiących przedmiot umowy, nie jest zamknięta. Każda umowa ubezpieczenia gospodarczego, która w jakimś stopniu odnosi się do życia lub zdrowia ludzkiego, zaliczana jest do ubezpieczeń osobowych. Warto wspomnieć, że nie chodzi tu wyłącznie o nieszczęśliwe wypadki i inne negatywne wydarzenia. Ubezpieczenia osobowe to również świadczenia na wypadek narodzin dziecka, które wchodzą w skład tak zwanych grupowych ubezpieczeń pracowniczych.

Według umowy ubezpieczenia osobowego, w razie zaistnienia sytuacji zapisanej w umowie, ubezpieczony poszkodowany otrzymuje określoną (również w umowie) sumę pieniężną, rentę lub innego rodzaju świadczenie. To ustawodawca dokonuje podziału świadczeń ubezpieczyciela jednocześnie wprowadzając termin świadczeń rozumiany w dwojaki sposób. Podobnie jest z terminem „odszkodowanie”. Może być ono zobowiązaniem pierwotnym, a innym razem zobowiązaniem następczym.

Kraje o systemie ubezpieczeniowym – Niemcy

Zmiany jakie przedsięwzięto w krajach o systemie ubezpieczenia społecznego.

W Niemczech zmniejszono liczbę kas chorych jako samodzielnych jednostek z około tysiąca do pięciuset, utrzymując ich dotychczasowe znaczne zróżnicowanie: siedemnaście ogólnych, trzysta pięćdziesiąt dziewięć zakładowych, czterdzieści dwie dla rzemieślników, dwadzieścia dla rolników, trzynaście dla urzędników, dla górników i dla marynarzy. Wszystkie te kasy tworzą siedem federacji. Ułatwiono zmianę kasy, co jednak nie spotkało się z większym zainteresowaniem. Znacznie zmniejszono liczbę łóżek szpitalnych, z stu pięciu na siedemdziesiąt na dziesięć tysięcy mieszkańców, przy skróceniu przeciętnego pobytu w szpitalu z około piętnastu dni do około jedenastu. Okazało się że jest zbyt wielu lekarzy (jeden lekarz przypada na zaledwie trzystu mieszkańców). Usprawniono system rozliczeń i od 1993 roku wprowadzono elementy konkurencji. Udało się zatrzymać wzrost wysokości składki wynoszącej przy dużym jej zróżnicowaniu około trzynastu i pół procent wynagrodzenia ( płatnej po połowie przez pracodawcę i pracownika). Kasy, podobnie jak od początku powołania ubezpieczenia chorobowego, wypłacają jedynie zasiłki pieniężne oraz organizują i finansują świadczenia zdrowotne, natomiast same ich bezpośrednio nie świadczą. Z biegiem czasu zmieniły się proporcje wydatków kas na różne cele: w 1885 roku dwie trzecie wydatków kas pochłaniały zasiłki chorobowe, w 1925 roku nastąpiło zrównanie wydatków na zasiłki i leczenie, a w 1955 roku wydatki kosztów leczenia stały się już czterokrotnie wyższe niż zasiłki  (wobec zmian, późniejsze wydatki stały się nieporównywalne). W tym celu kasy zawierają umowy ze szpitalami, które w większości należą do jednostek samorządu terytorialnego, i z lekarzami praktykującymi prywatnie w swoich gabinetach. Warunki prowadzenia praktyki określają władze lekarskie. Wynagrodzenie lekarzy od 1931 roku  było przez asy ustalane wyłącznie w układach zbiorowych z organizacją lekarzy – wobec zagrożenia strajkowego honoraria lekarskie były wysokie. W celu obniżenia wydatków ostatnio przystąpiono do zmian sposobu opłacania lekarzy  – z systemu opłaty za usługę na ryczałt za podopiecznego. W przypadku szpitali zrezygnowano z opłat za „osobodni” na rzecz opłat za standaryzowane przypadki.

Ubezpieczenia inwalidzkie i na wypadek śmierci żywiciela

Ubezpieczenia inwalidzkie z innych przyczyn niż wypadek przy pracy i choroba zawodowa, związane często w skrócie z przyczyn ogólnych, stworzone zostało w Niemczech łącznie z systemem emerytalnym w 1889 roku, następnie w 1911 roku rozszerzone o ubezpieczenie rentowe wdowie i sieroce. W tej sposób zostało wtopione w jeden system świadczeń długookresowych i przyjęte w innych krajach, między innymi w Polsce. Natomiast w niektórych krajach świadczenia inwalidzkie są traktowane jako swego rodzaju świadczenia w razie przedłużającej się  niezdolności do pracy z powodu choroby i z tej racji traktowane łącznie z ubezpieczeniem chorobowym. Ten system został przyjęty we Francji, Belgii i Wielkiej Brytanii. Do drugiego rozwiązania nawiązuje w pewnej mierze system wprowadzony w Polsce w wyniku reformy 1999 roku, jako wyodrębnione ubezpieczenie rentowe. W wielu krajach wysokość renty jest niezależna od okresu składkowego (zatrudnienia). Taki system przyjęto w Belgii, Hiszpanii, Francji, Irlandii, Holandii i Wielkiej Brytanii. W systemach tych na ogół określony jest czas wyczekiwania niezbędny do uzyskania prawa do renty. Natomiast w innych krajach, takich jak Dania, Niemcy, Włochy, Austria, Portugalia, Szwecja, Finlandia i Grecja (z wyjątkiem rolników), wysokość renty zależy od okresu składkowego (zatrudnienia), podobnie jak w Polsce.

W związku z nowymi możliwościami medycyny, nastąpił rozwój rehabilitacji leczniczej finansowanej ze środków ubezpieczenia lub przez państwową służbę zdrowia, tam gdzie ona istnieje.

Liczba rent inwalidzkich w znacznym stopniu zależy od przyjętego w danym kraju systemu uprawnień. Niezależnie od systemu uprawnień liczna ta zwiększa się również ze względu na czynniki zewnętrzne, co jest powszechnie znane i obserwowane w okresie zwiększającego się bezrobocia.

Rodzaje świadczeń zabezpieczenia społecznego

Zmiany, jakie zaszły w okresie transformacji, zmierzają do zwiększenia świadczeń typu zaopatrzeniowego, czyli finansowanych przez budżet państwa. W tej sposób zmniejszał się deficyt Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale też w sposób zasadniczy zmieniał się charakter świadczeń, rosło ich uzależnienie od corocznego budżetu i bieżącej polityki. Od początku 2002 roku pod hasłem oszczędności nowy rząd zlikwidował zasiłek przedemerytalny dla bezrobotnych, przywrócił poprzednią długość urlopu macierzyńskiego przedłużonego rok wcześniej pochopnie przez poprzedni rząd w okresie przedwyborczym, a tym samym zmniejszone zostały wypłaty zasiłku macierzyńskiego oraz zasiłku porodowego. W tym ostatnim przypadku oszczędność była co najmniej wątpliwa., ponieważ zasiłki porodowe stanowiły zaledwie jedną setną procenta wydatków ubezpieczenia społecznego. Są one wypłacane we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Posunięcie to można wytłumaczyć tylko tradycyjną dla ruchu lewicowego niechęcią popierania przyrostu naturalnego i prowadzenia aktywnej polityki ludnościowej. Rok 2002 przyniósł po raz pierwszy nadwyżkę zgonów nad liczbą urodzeń.

Licząc się z rosnącymi potrzebami wynikającymi z wprowadzenia nowego ustroju, a zwłaszcza z potrzebą restrukturyzacji zatrudnienia, jednym z podstawowych dokonań w zakresie zabezpieczenia społecznego stało się zorganizowanie w roku 1990 systemu pomocy społecznej. Została wydana w tej mierze nowa kompleksowa ustawa, zastępująca już tylko formalnie nadal obowiązującą, ale niestosowaną ustawę o opiece społecznej z 1923 roku. Niemniej jednak nowe rozwiązania nawiązywały do ustaleń tamtej ustawy, w szczególności w kwestii powierzenia gminom zadań jako własnych oraz zleconych. Stworzone zostały ramy organizacyjne działalności socjalnej samorządu terytorialnego i administracji państwowej. Zmieniła się organizacja pomocy społecznej, zwłaszcza pod naporem społecznym zwielokrotniono z zróżnicowano rodzaje świadczeń. Stopniowo zmieniono ich cechy właściwe dla pomocy społecznej (nietypowość, uznaniowość), nadając im charakter zaopatrzeniowy (typowość, roszczeniowość).

Początki zmnian w dziedzinie świadczeń dla bezrobotnych

Pierwszą ustawę o zatrudnieniu wydano pod koniec grudnia 1989 roku, obok ustawy o zwolnieniach z przyczyn dotyczących zakładów pracy regulującej zwolnienia grupowe. Ustawa o zatrudnieniu zastępowała poprzednią regulację w formie uchwał Rady Ministrów w zakresie organizacji i działania organów pośrednictwa pracy. Wprowadzała niesłychanie liberalny system zasiłków dla bezrobotnych. Wysokość jego określała na siedemdziesiąt procent wynagrodzenia przez trzy miesiące, następnie pięćdziesiąt procent przez sześć miesięcy i czterdzieści procent przez dalsze dziewięć miesięcy. Prawo do zasiłku otrzymywał każdy, kto zadeklarował chęć podjęcia pracy, a więc również niepracujące żony czy absolwenci szkół, którzy nigdy nie pracowali, w wysokości płac minimalnej lub nawet wielokrotność. Taka sytuacja trwała ponad pół roku i dopiero wtedy wprowadzono wymóg uprzedniego zatrudnienia (poza rolnictwem indywidualnym) co najmniej przez sto osiemdziesiąt dni. Uchwalono również ustawę o pomocy społecznej. Uregulowano również uprawnienia do zasiłku w gminach i szczególnie wysokim bezrobociu. W 1991 roku wydano nową ustawę pod zmienionym tytułem, to jest o zatrudnieniu i bezrobociu. Obniżono wysokość zasiłku do trzydziestu trzech procent przeciętnej płacy pracowników w kraju przez cały okres pobierania zasiłku z osobną regulacją dla gmin o szczególnym zagrożeniu bezrobociem. W 1993 roku bezrobocie osiągnęło najwyższy rozmiar 16.4% – mimo przejścia ogromniej liczby pracowników na emerytury i renty, aby w kolejnych latach ulec obniżeniu. Z kolei poprzednią ustawę zastąpiono nową pod tytułem o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, który to tytuł miał zwrócić uwagę na rolę środków aktywizujących. Wprowadzono utratę prawa do zasiłku w razie trzykrotnej, nieuzasadnionej odmowy przyjęcia pracy oraz podwyższono zasiłki dla osób w wieku przedemerytalnym. W 1996 roku ograniczono krytykowane zasiłki dla bezrobotnych absolwentów po trzymiesięcznym, bezowocnym poszukiwaniu pracy na rzecz częściowego zwrotu ich wynagrodzenia pracodawcom, którzy przyjęli ich do pracy w celi uzyskania praktyki zwane stypendiami dla absolwentów. Ta forma aktywizacji była skuteczna, ponieważ znaczna część uzyskująca tego rodzaju świadczenie po wyczerpaniu jego okresu była zatrudniona przez danego pracodawcę na stałe. Pojawiła się – podobnie jak w innych krajach – bardzo poważna kwestia długotrwale bezrobotnych. Ustawodawstwo dotyczące problematyki bezrobocia w kolejnym dziesięcioleciu ulegało nieustannym i licznym zmianom.

Konwencje dotyczące ubezpieczenia

Europejska Karta Społeczna z 1961 roku, ratyfikowana przez Polskę w 1997 roku, stanowi obszerny akt dotyczący szerokiej problematyki społecznej oraz regulujący system kontroli wykonywania jej postanowień w przypadku ratyfikacji wzorowany na systemie Międzynarodowej Organizacji Pracy. Jej dwunasty artykuł wymaga, aby poziom zabezpieczenia społecznego odpowiadał co najmniej poziomowi wymaganemu dla ratyfikacji. Konwencji numer 102 Mi9ędzynarodowej Organizacji Pracy z 1952 roku i aby zabiegać o stopniowe podnoszenie tego poziomu, a także podjąć odpowiednie kroki poprzez zawierania dwu i wielostronnych porozumień zapewniających równe prawa własnych obywateli i innych państw w zakresie zabezpieczenia społecznego, zwłaszcza przez zliczanie okresów ubezpieczenia. Treść karty została uzupełniona protokołami dodatkowymi, a w 1996 roku uchwalono nową zrewidowaną Europejską Kartę Społeczną. Zmiany polegały na podwyższeniu standardu ochrony , rozszerzeniu podmiotów i przedmiotów oraz wprowadzeniu nowych praw socjalnych.

W 1964 roku wydano Europejski Kodeks Zabezpieczenia Społecznego. Dotyczy on ogólnie przyjmowanych rodzajów ubezpieczenia społecznego. Określa przedmiotowy i podmiotowy zakres stosowania, warunki powstawania prawa do świadczeń, sposoby obliczania, długość okresów udzielania świadczeń i okresów oczekiwania. Przewiduje także system kontroli. W 1990 roku został przyjęty nowy zakres podmiotowy, podniesiono poziom świadczeń i sprecyzowano warunki ich nabywania, wydłużono okres udzielania, złagodzono warunki zawieszania. Podobnie jak poprzedni, Kodeks ten zawiera regulację systemu kontroli przestrzegania zasad.

Zasiłki chorobowe

W zakresie zasiłków chorobowych warto zwrócić uwagę na pewne charakterystyczne zmiany, jakie nastąpiły w określonych krajach europejskich. W Niemczech (w RFN) w 1969 roku dokonano podziały ponoszenia ryzyka choroby pracownika. Obok ubezpieczenia chorobowego obciążono nim pracowników, a więc podobnie jak to uczyniono w Polsce w 1995 roku. Pracodawcy zostali obciążeni obowiązkiem wpłaty pełnego wynagrodzenia za pierwsze sześć tygodni niezdolności do prac robotnika z powodu choroby, a tym samym odciążono ubezpieczenie. Z utrzymania prawa do wynagrodzenia w takich przypadkach poprzednio korzystali tylko pracownicy umysłowi (podobnie jak w Polsce do 1975 roku, to jest ostatecznego zrównania w uprawnieniach obu tych grup pracowniczych, przez kodeks pracy). Po tym okresie przysługiwał pracownikom zasiłek z ubezpieczenia w wysokości osiemdziesięciu procent (ostatnio obniżony do siedemdziesięciu procent) wynagrodzenia do 78 tygodni zwolnienia lekarskiego z pracy w ciągu trzech lat z powodu tej samej choroby. Mimo trwającego nadal w Niemczech rozróżnienia prawnego obu tych grup najważniejsze ich uprawnienia zostały zrównane, podobnie jak to się stało w tym kraju w ubezpieczeniu emerytalno-rentowym.

Podział ryzyka niezdolności do pracy pracownika między ubezpieczenie a pracodawcę ma miejsce w wielu krajach. Proporcje w tym podziale ulegają zmiano, ponieważ związki zawodowe uzyskują w drodze układów zbiorowych pracy zapewnienie bądź wypłaty wynagrodzenia przez pracodawcę przez określony czas, bądź dopłat do otrzymywanych zasiłków ubezpieczeniowych.

Inaczej przedstawia się sytuacja w Wielkiej Brytanii. Tu zasiłek chorobowy przysługuje przed okres dwudziestu ośmiu tygodni w roku podatkowym, w jednakowej zryczałtowanej kwocie zależnej od wysokości wynagrodzenia mieszczącego się w jednej z trzech grup zarobkowych. Wysokość zasiłku jest więc zależna od wynagrodzenia, ale nie w sposób proporcjonalny jak w systemach ubezpieczeniowych na kontynencie europejski. Zasiłku nie otrzymuje się przez pierwsze trzy dni niezdolności do pracy, a świadectwo lekarskie jest wymagane w razie nieobecności dłuższej niż siedem dni. Od 1983 roku zasiłki chorobowe z ubezpieczenia społecznego są wypłacane przez pracodawców w ciężar rozliczenia płaconej przez nich składki ubezpieczeniowej, z więc jak w systemie dawno przyjętym w Polsce. Zasiłek macierzyński od 1982 roku stał się świadczeniem nieskładkowym i zryczałtowanym.

Reforma ubezpieczeń w Polsce

Cztery reformy przeprowadzone w 1999 roku w Polsce to: reforma administracji terenowej, reforma edukacyjna, reforma ubezpieczenia społecznego oraz wprowadzenie ubezpieczenia zdrowotnego.

W zakresie ubezpieczenia społecznego reforma skoncentrowała się na sposobie finansowania oraz na zasadniczej zmianie systemu emerytalnego pracowników i pochodnych grup ubezpieczeniowych. Przywrócono składkę płatną przez pracowników i zależności sposobu finansowania świadczeń od ich rodzaju, a więc cechy charakterystyczne dla ubezpieczenia niemieckiego oraz wyodrębnionych funduszy istniejących w Polsce do 1950 roku. Natomiast rolnicze ubezpieczenie społeczne pozostało poza strefą zmian. \Ustawa o systemie ubezpieczenia społecznego z 1998 roku tworzy jednolity system obejmujący wszystkich ubezpieczonych poza rolnikami. Znosi wyodrębnienie ubezpieczenia społecznego pracowników i innych grup określanych jako pochodne od ubezpieczenia pracowniczego, przy zachowaniu nielicznych szczegółów postanowień, jak odnoszące się do samodzielnie prowadzących działalność gospodarczą, twórców, duchownych, które wynikają ze specyfiki wykonywanej przez nich pracy. Ustawa zniosła z wyżej nie określonych przyczyn, napotykając na znaczny opór, tradycyjna odrębność systemu zaopatrzenia zawodowych żołnierzy i funkcjonariuszy służb zmilitaryzowanych dla wszystkich wstępujących na służbę po roku 1998, przy zachowaniu jedynie praw nabytych, pozostawiając dotychczasowy system jako wygasający dla pełniących służbę przed 1997 rokiem. Zachowała natomiast wprowadzony rok wcześniej odrębny system zaopatrzeniowy dla sędziów i prokuratorów – niezgodny z zasadami reformy. Wprowadziła obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia oraz indywidualną ewidencję każdego ubezpieczonego, zaniechaną od 1952 roku. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia, aczkolwiek zagrożony sankcjami w przypadku jego niespełnienia, na ma charakteru konstytutywnego, ponieważ obowiązek ubezpieczenia wynika wprost z ustawy,. Spoczywa on zarówno na płatniku, jak i na samym ubezpieczonym. Wprowadzenie indywidualnej ewidencji ubezpieczonych rejestrującej przebieg ubezpieczenia, wpłacone składki i rozdział ich na poszczególne fundusze wymagało stworzenie gigantycznego systemu informacyjnego, obejmującego comiesięczną indywidualną rejestrację danych dotyczących każdego ubezpieczonego. Niesprawność systemu informatycznego spowodowała, że wystąpiły zasadnicze trudności w przeprowadzeniu reformy. Obowiązujący w pierwszych miesiącach zakaz korygowania danych bezpośrednio przez ZUS tylko je spotęgował. Dopiero od połowy 2001 roku opanowano rejestrację na bieżąco, powoli likwidując poprzednie zaległości.

Funkcje ubezpieczenia społecznego

Ubezpieczenie społeczne pełni w społecznym życiu oraz gospodarczym określoną funkcję. Gromadzone i wypłacane przez ubezpieczenie środki finansowe oddziałują zarówno na sferę produkcji, jak i konsumpcji. Zapewnienie świadczeń wpływa na postawy ludzi, na ich stosunek do innych, a także na nastroje polityczne i obyczajowe. Oddziaływanie to jest wielostronne. Wypłacane świadczenia – poza tym, że realizują podstawowy cel, jakim jest ochrona ubezpieczeniowa – wywołują skutki wtórne, nieraz o doniosłym znaczeniu. Mogą one być pożądane lub niepożądane. Jeśli są niepożądane, trzeba korygować zasady przyznawania świadczeń. Skutki świadczeń są zmienne w czasie. Ulegają zmianie w wyniku różnych, czasem nieprzewidzianych okoliczności. Dlatego też oddziaływanie systemu ubezpieczenia a społeczeństwo musi być obserwowane i badane.

System ten jest również coraz częściej wykorzystywany w realizacji innych celów niż cel podstawowy. Stanowi środek, za pomocą którego można osiągnąć znaczne rezultaty w krótkim czasie. Ta rola ubezpieczenia jest szeroko doceniana i wykorzystywana.

Lista funkcji spełnianych przez ubezpieczenie społeczne nie jest zamknięta. Każda z nich ma charakter polityczny, społeczny, gospodarczy. Rozpoznanie tych funkcji jest pożądane, ponieważ ułatwia orientacje co do skutków oddziaływania tego ubezpieczenia oraz możliwości wykorzystania go jako środka realizacji podstawowych zadań.

Wśród funkcji ubezpieczenia należy wyróżnić podstawowe: ochrony ubezpieczeniowej, rozdzielczą, zatrudnienia, polityki ludnościowej, fiskalno-ekonomiczną. Zakres tych funkcji nie jest ściśle określony. Dotychczas w polskiej literaturze przedmiotu nie podejmowano tego tematu.